Motor kelimesi anlam olarak “hareket”i ifade eder. Dünyaya gelen her birey, daha anne karnında iken fiziksel olarak gelişmeye başlar. Doğumla birlikte bu gelişim hızlanarak devam eder. Başlangıçta refleks olan bazı hareketler yaşam boyu refleks olarak devam ederken, bazıları zamanla organların bilinçli kullanımıyla motor becerilere dönüşür. Örneğin nefes alıp vermek ya da göz kırpma istem dışı şekilde ömür boyu süren refleksif hareketlerdir. Oysa tek ayak üzerinde sekmek veya kâğıt kesmek, organların bilinçli kullanımıyla yapılan eylemlerdir ve psikomotor gelişim kapsamında değerlendirilir.

Psikomotor gelişim, yaşam boyu devam eden motor becerilerde ortaya çıkan davranışların kontrol altına alınması sürecidir. Bu davranışlar; duyu organları, zihin ve kasların birlikte çalışmasıyla gerçekleşir. Dolayısıyla psikomotor gelişim, bireyin hareketlerini kontrol altına alabilme sürecini ifade eder.

Psikomotor gelişim; fiziksel büyüme ve merkezi sinir sisteminin gelişimine paralel olarak organizmanın isteme bağlı hareketlilik kazanması şeklinde tanımlanır. Motor gelişim farklı aşamalardan geçse de yaşam boyu devam eden düzenli bir süreçtir.

Büyük kas motor becerileri, aynı zamanda kaba motor beceriler olarak adlandırılır. Emekleme, ayakta durma, yürüme, koşma, dönme, yuvarlanma, zıplama ve denge kurma gibi hareketler kaba motor beceriler arasındadır.

Küçük kas motor becerileri ise ince motor becerileri olarak da adlandırılır. El ve ayak kullanımına dayalı beceriler ile nesne kontrolü bu gruba girer. Tutma, kavrama, yazma, kesme, çizme, yapıştırma gibi beceriler ince motor gelişime örnektir. Örneğin bir çocuğun makasla kâğıt kesebilmesi, boncuk dizmesi, çatalla yemek yiyebilmesi ya da kalemle şekil çizmesi ince motor becerilerini gösterir.

Gallahue’nin Motor Gelişim Modeli

Gallahue (1982), motor gelişimini çocukluk dönemiyle sınırlandırarak incelemiş ve kuramını piramit modeli ile açıklamıştır. Bu modele göre her motor gelişim dönemi bir diğerinin üzerine inşa edilir. Piramidin temeli refleksif hareketler dönemini, ardından ilkel hareketler ve temel hareketler dönemini, tepe noktası ise sporla ilgili hareketler dönemini göstermektedir.

Refleksif Hareketler Dönemi (0–1 Yaş)

Refleks, “dıştan gelen bir uyarı sonucu ortaya çıkan, irade dışı fiziksel tepki” olarak tanımlanır. Yenidoğan bebek dünyaya birçok refleksle gelir. Bu refleksler istemsizdir ve hareketler kontrol altına alınamaz. Bebeğin büyümesiyle bazı refleksler kaybolur, bazıları ise yaşam boyu devam eder (örneğin ani ışığa gözlerin tepki vermesi). Yenidoğanlarda en sık görülen refleksler emme ve kavrama refleksleridir.

Refleksler bebeğin ilk bilgi edinme yollarıdır. Sinir sisteminin olgunlaşmasıyla refleksler yerini istemli hareketlere bırakır. Örneğin bebek bir nesneyi yakalamak isterken tüm gövdesini kullanarak kaba bir hareket yapar. İlk yılın önemli gelişim basamakları arasında oturma, emekleme, desteksiz yürüme ve bağımsız yürüme yer alır. Bu dönemdeki ayrıntılı gelişim noktaları aşağıdaki gibidir:

• Başını, bir taraftan diğer tarafa çevirir. (1hafta)
• Yüzüstü durumda iken başını kısa süre kaldırabilir. (1 ay)
• Yüzüstü durumda göğsünü kısa süre kaldırabilir. (2 ay)
• Başını, aniden kaldırıp düşürse bile oturur durumda başını dik tutabilir. (2 ay)
• Görme alanı içindeki bir nesneye kolunun tüm hızı ile vurur; fakat isabet ettiremez. (3 ay)
• Destekle oturabilir, sırtı dengesizdir. (4 ay)
• Karın üzerinden yana ya da arkaya yuvarlanabilir. (4 ay)
• Görsel alanı içindeki nesneyi takip edebilir. (4 ay)
• Gözlerini uzaktaki ya da yakındaki nesne üzerine sabitleyebilir. (4 ay)
• Nesneye uzanabilir ve kavrayabilir. (5 ay)
• Aşina olduğu nesneleri tanır. (5 ay)
• Mama sandalyesi üzerinde kolayca oturur. (6 ay)
• Sallanan nesneleri kavrar. (6 ay)
• Nesneyi bir elinden diğerine geçirir. (6 ay)
• Desteksiz oturur. (7 ay)
• Erişme alanı dışındaki nesnelere ısrarla uzanır. (7 ay)
• İlk bloğu eline aldıktan sonra ikinciyi alır. (7 ay)
• Kendi kendine oturma durumuna geçer. (8 ay)
• Yardımla ayakta durur. (8 ay)
• Mobilyalara tutunarak ayakta durur. (9 ay)
• Ayakta durma pozisyonundan oturma durumuna geçebilir. (9 ay)
• Fincanı tutabilir ve içindeki sıvıyı içebilir. (9 ay)
• Yukarı tırmanabilir, çevresinde dönebilir. (9 ay)
• Elleri ve dizleri üzerinde emekler. (10 ay)
• Mobilyalara tutunarak sıralar. (10 ay)
• Her iki elinden tutulursa yürür. (10 ay)
• Basit sözcüklere ve yönergelere tepki verir “dokunma, oyuncağı bana ver vb.” (10 ay)
• Tek elinden tutulursa yürür. (11 ay)
• Çömelir ve eğilir. (11 ay)

İlkel Hareketler Dönemi (1–2 Yaş)

Bu dönemde hareket yeteneklerinin gelişimi hem olgunlaşmaya hem de çevresel faktörlere bağlıdır. Olgunlaşma hareketlerin belirli bir sıra izlemesini sağlarken, çevresel faktörler bu gelişimin hızını belirler. İlkel hareketler döneminde denge, yer değiştirme ve el becerileri ön plandadır. El becerileri, beden bölümleri arasında koordinasyon gerektirir ve temel olarak uzanma, yakalama ve bırakma hareketlerini içerir. Bu dönemin başlıca motor gelişimleri aşağıdaki gibidir:

• Emekleyerek merdiven çıkar. (13-24 ay)
• Taklit ederek top yuvarlar. (13-24 ay)
• Çubuğa 4 halka geçirir. (13-24 ay)
• Modele bakarak 3 küple kule yapar. (13-24 ay)
• Merdivenlerden geriye doğru emekleyerek iner. (13-24 ay)
• Çömelir, ayağa kalkar. (13-24 ay)
• Eğilerek yerden nesneleri alır. (13-24 ay)
• 4 küpten kule yapar. (17-24 ay)

Temel Hareketler Dönemi (2-6 YAŞ)

İkinci yaştan itibaren yedinci yaşa kadar süren bu dönem, çocukların temel hareket becerilerini kazandıkları süreçtir. Koşma, atlama, sıçrama, sekme, yakalama, fırlatma gibi hareketler bu dönemde kazanılır. Önceleri kaba şekilde ortaya çıkan hareketler, zamanla daha uyumlu ve kontrollü hâle gelir. 5–6 yaş civarında temel beceriler olgunlaşmış düzeye ulaşır.

Bu dönemde çocuğun cesaretlendirilmesi, doğru öğretim ve alıştırma olanakları sunulması büyük önem taşır. Yanlış öğrenilen hareketlerin düzeltilmesi güç olduğundan, becerilerin doğru biçimde kazandırılması gerekir. Ayrıca ortam, araç ve zaman desteği, hareket becerilerinin gelişiminde belirleyici rol oynar.

2-3 YAŞ (Büyük Kas Yetenekleri)

• Çift ayak sıçrar.
• Geri geri yürür.
• Destekle merdiven iner.
• Durağan topa tekme atar.
• Destekle öne takla atar.

2-3 YAŞ (Küçük Kas Yetenekleri)

• İpe dört boncuk dizebilir.
• Kapı kolu açabilir.
• 5-6 küpten kule yapabilir.
• Kitabın sayfalarını tek tek çevirebilir.
• Kâğıdı ikiye katlar. 

3-4 YAŞ (Büyük Kas Yetenekleri)

• 20 cm yükseklikten yere atlar.
• Hareketli topa tekme atar.
• Parmak ucunda yürür.
• Üç tekerlekli bisiklete biner.
• Salıncakta sallanır.
• Kaydıraktan kayar.
• Öne takla atar.
• Ayak değiştirerek merdivene çıkar.
• Havadan atılan topu tutar.

3-4 YAŞ (Küçük Kas Yetenekleri)

• Üç parçalı yap-boz yapar.
• Makasla keser.
• Çizgi üzerinden makasla keser.

4-5 YAŞ (Büyük Kas Yetenekleri)

• Tek ayak üzerinde 4-8 saniye durur.
• Değişik yönlere koşar.
• Dengede yürür.
• Çift ayak on kez sıçrar.
• 5 cm yükseklikteki ip üzerinden atlar.
• Altı kez geriye sıçrar.
• Top sıçratır ve yakalar.
• Ayak değiştirerek merdiven iner.
• Tek ayak üzerinde beş kere sıçrar.

4-5 YAŞ (Küçük Kas Yetenekleri)

• Resimde ev, adam, ağaç çizebilir.
• Makasla basit şekiller keser, yapıştırır. 

5-6 YAŞ (Büyük Kas Yetenekleri)

• Dengede ileri, geri, yanlara yürür.
• İp atlar gibi sıçrar.
• Topa yön vererek sıçratır.
• İki elle top tutar.
• İp atlar.
• Sopa ile topa vurur.
• Paten kayar.
• İki tekerlekli bisiklete biner.
• Kızak kayar.
• Tek ayak üzerinde 10 saniye durur.
• Barfikste 10 saniye asılı bekler.

5-6 YAŞ (Küçük Kas Yetenekleri)

• Kalem tutar.
• Büyük harf çizer.
• Bir resmin sınırlarını taşırmadan boyar.
• Kalemtıraş kullanır.
• Resim keser.
• Çekiçle çivi çakar.
• İsmini yazar.
• Koşarken yerden nesne alır.
• Küçük harfleri bakarak çizebilir.

Sporla İlgili Hareketler Dönemi (7–12 Yaş)

Bu dönem, çocukların temel becerilerini daha akıcı ve doğru şekilde kullanmaya başladıkları evredir. Spor kavramı burada yalnızca yarışmayı değil, oyun, dans ve eğlence amaçlı etkinlikleri de kapsamaktadır.

7–10 yaş aralığında çocuklar olgunlaşmış temel becerilerini birleştirerek sporla ilgili beceriler sergiler. Kuvvet, hız, dayanıklılık ve denge gibi özellikler gelişir. İp atlama, taş sektirme, top fırlatma gibi etkinlikler bu dönemin tipik örnekleridir. 11 yaş sonrası bireysel farklılıklar artar ve çocuklar belirli spor dallarına yönelmeye başlar. Düzenli alıştırmalarla daha karmaşık beceriler öğrenilir ve pekiştirilir. Çocuklar bu dönemde hem öğrenmeye hem de yarışmaya isteklidirler.