Erikson’a göre kişiliğin gelişimi doğumdan ölüme kadar sekiz evrede gelişir. Çocuğun kişilik gelişimini belirleyen ise beş evre vardır. Merkezinde; güven, özerklik, girişim, çalışma ve başarma, kimlik, yakınlık kurma, üretkenlik ve benlik bütünlüğü gibi kavramların bulunduğu bu kurama Erikson’un Psikososyal Gelişim Evreleri denir. Erikson bu kuramında çocukların hangi iki uçta gidebileceğini aktarmıştır. Ailenin yanlış tutumu ile çocuklar olumsuz uca gidebilirken, ailenin doğru yönlendirmesi çocuğu olumlu olan diğer uca götürebilir. Bu nedenle anne-babalara her bir yaş döneminde o dönemin kritik kavramlarının gelişmesi için çaba göstermelidir.

TEMEL GÜVENE KARŞI GÜVENSİZLİK (0-2 YAŞ)

Yaşamın ilk yıllarında çocuklar tamamen dışa bağımlı ve başkasının desteğine muhtaç halde oldukları için çocuktaki güven duygusunun gelişimi bebeğin bakıcısının (genelde anne) güvenirliğine ve niteliğine bağlıdır. Anne ve babadan sevecen, güvenilir davranışlar gören çocuklarda sağlam bir temel güven duygusu oluşur. İlk dönemlerinde yanlış ya da sert bir bakıma maruz kalmış çocuklarda ise güvensizlik duygusu oluşur ve çocuk bu duyguyu daha sonraki ilişkilerine yansıtabilir. Bu dönemde anne her ihtiyaç duyduğunda çocuğun yanında olmalıdır. Bu gerçekleşmediğinde çocuk dünyaya ve inşalara karşı bir güvensizlik geliştirir. Bu güvensizlik hissi çocuklarda korkuya ve dünyanın tutarsız bir yer olduğu inancına yol açabilir. Çocuğu bu kaygıya maruz bırakmamak için bakımını düzenli yapmak ve ruhsal ve fiziksel ihtiyaçlarını yeterince karşılamak gerekir. Acıktığında doyurmak, tuvaletini yaptığında altını değiştirmek, ağladığında hemen yanında olmak, huzursuz olduğunda teskin etmek bu dönemde çocuğa yapılacak en büyük katkıdır.

ÖZERKLİĞE KARŞI UTANÇ VE KUŞKU (2-4 YAŞ)

Erikson çocuğun yürümeye başladığı bu dönemde hareket alanının genişlemesiyle bağımsızlık ya da özerklik duygusunun ortaya çıktığını savunur. Çocuk kendi başına hareket etmek ister. Çünkü yürümesiyle anneden ayrı bir birey olduğunu fark etmeye başlamıştır. Anne ve babanın çocuğun bu özerklik dönemine sağlıklı bir şekilde rehberlik etmesi gerekir. Eğer çocuk anne-babanın aşırı koruyuculuğu nedeni ile sürekli engellenirse, bağımsız olma, girişiminin önüne geçilirse, başarısız olma ve küçük düşme duygusuyla karşı karşıya kalırsa kuşku ve utanç duygusuyla hareket etmeye başlar. Bu durum çocuğun kimlik gelişimine ve öz değer duygusuna zarar verir. Çocuk eğer bu evreyi sağlıklı atlatabilirse yaşamının diğer safhalarında karşılaştığı zorluklara yeni keşif olanakları olarak bakabilir.

GİRİŞİMCİLİĞE KARŞI SUÇLULUK (4-6 YAŞ)

Dört yaşındaki bir çocuk artık biraz planlama yapabilmeye, belirli hedeflere ulaşmak için girişimlerde bulunmaya başlamıştır. Çocuk bu yeni bilişsel becerilerini ve teşebbüslerini çevresindeki dünyayı fethetme çalışmalarıyla sınar. Sokağa tek başına çıkmayı, yürürken elinizi tutmamakta ısrar etmeyi, bir oyuncağı parçalarına ayırdıktan sonra yeniden birleştiremediğini görünce parçalarını anne/babasının kafasına atmayı deneyebilir. Evin dolaplarını karıştırabilir. Bu dönemde çocuk dünyayı kendi girişimi ile keşfetmek istemektedir. Duvarları çizmek, eşyaları farklı amaçlı kullanmak hep bu girişimcilik döneminin bir sonucudur. Bu dönemde çocuğun sergilediği bu davranışları ebeveynler yaramazlık olarak görebilirler. Çocuğun bu dönemdeki sert davranışları kendi kuvvetini denemesinin bir tezahürü olabilir. Çocuğun bu davranışları aşırıya götürmesi ebeveyn tarafından kısıtlayıcı, cezalandırıcı şekilde cevap bulursa bu durum suçluluk duygusuna neden olabilir. Bu evrenin sağlıklı atlatılamaması ileriki yaşlardaki ilişki ve girişimlerinde suçluluk ve çekingenlik hissetmesine neden olabilir. Çocuğun vicdani gelişimi için elbette suçluluk duygusunu sağlıklı bir miktarda yaşamaya da ihtiyacı vardır fakat bu duygunun fazlalığı çocuğun üretkenliğini olumsuz etkiler.

BAŞARIYA KARŞI AŞAĞILIK DUYGUSU (6-12 YAŞ)

Okula başlamak bu evrenin ortaya çıkmasındaki temel etkendir. Çocuk artık okumayı öğrenmek, matematik sorularını çözmek ve okul becerilerinde başarılı olmak gibi yeterlilikler geliştirmelidir. Bu dönemde çocuk hayatın herhangi bir alanında başarılı olmak ister. Ya derslerde, ya sanatta, ya resimde ya da müzikte çocuk başarılı olduğunu görmelidir. Ailenin görevi bu dönemde çocuğun başarılı olduğu alanı bulmak ve çocuğa yansıtmaktır. Çocuğun farklı yeteneklerini keşfedilip çocuğa başarılı olduğu gösterilmezse, çocukta bir aşağılık duygusu gelişebilir. Öte yandan, bir miktar alçakgönüllülük için biraz başarısızlık da gereklidir. Başarıya aşırı önem verilmesi çocukta başarısızlığın kabul edilemez olduğuna dair bir inancın yerleşmesine ve işkolikliğe dönüşmesine sebep olabilir. İdeal olan başarı/yeterlilik duygusuyla başarısızlık duygusu arasındaki dengenin sağlanmasıdır.

KİMLİĞE KARŞI ROL KARMAŞASI (12-18 YAŞ)

Buluğ çağındaki çocuk önemli bir görevle yüzleşir ve bu dönemde ergen kimliğini ve üstlenmesi gereken rolleri yeniden değerlendirir. Erikson bu evrede cinsel kimlik ve mesleki kimlik olmak üzere iki kimliğin söz konusu olduğunu savunur. Ergenlik çağındaki çocuk bu evreyi ne yapmak ve nasıl biri olmak istediğine dair görüşleri ve uygun cinsel rolü yeniden bütünleşmiş olarak geride bırakır. Bu evrede söz konusu olan risk; bu yaşlarda karşısına çıkan çok sayıda rol seçeneği karşısında çocuğun karmaşaya düşebilmesidir. Aileye düşen görev bu dönemde çocukları için uygun olan mesleği, onun yeteneklerini göz önüne alarak bulmaya çalışmaktır. Cinsel kimliğin gelişmesinde ise çocuklara rehberlik etmek gerekir.

Erikson’un bu dönemleri çocukları hangi yaş diliminde takıldıkları hakkında fikri vermesi açısından oldukça önemlidir. Topluma ve insanlara karşı güvensiz bir çocuk gördüğümüzde, bu çocuğun 0-1 yaş döneminde anne ile güven temelli bir ilişki kuramadığını söyleyebiliriz. Utangaç çocukların ise 2-3 yaş döneminde bağımsızlık girişimi engellendiği için utangaç olduklarını sonucunu çıkarabiliriz. Aşağılık duygusu yaşayan bir çocuğun 6-12 yaş döneminde bir alanda başarılı olarak ilan edilmediği için bu duruma düştüğü sonucunu çıkarabiliriz. Eğitimcilere ve ailelere düşen görev ise çocuğun içinde bulunduğu dönemin kritik kavramların farkına varmak ve ona göre çocuğu yönlendirmektir.

Freud, kişiliği gelişim açısından inceleyen ve kişiliğin temel karakter yapısında bebeklik ve çocukluk yıllarının önemini belirten ilk kuramcıdır. Freud, beş yaşın sonlarında kişiliğin oldukça biçimlendiği ve bu yaştan sonraki gelişimin, temel yapının işlenmesiyle sınırlandığı inancındaydı. Bu kuramda insanın gelişimini altı dönemde incelemiştir: Oral Dönem, Anal Dönem, Fallik Dönem, Gizlilik (Latent) Dönem ve Ergenlik Dönemi.

ORAL DÖNEM (0–2 YAŞ)

Bu dönem id’in egemenliği altındadır. İd’in yapısı isteklerin hemen karşılanmasını gerektirir. Doğal dürtülerin hemen doyurulması, gerginliğin giderilmesi çocuğun en başta beklentisidir. Çocuk dışarıdan verilecek bakıma tümden bağımlı ve çaresizdir. Çocuk ancak ona bakım verebilecek bir annenin varlığıyla yaşamını sürdürebilir.

Çocuğun bu dönemde kazandığı ilk toplumsal işlev, almak, almayı bilmek ve elde etmektir. Yani çocuk kendisine anne tarafından verilen şeyleri alırken, toplumsal anlamda almayı da öğrenir. Çocuk kendisine veren kişilerden verilmiş olmayı da değerlendirerek “vermek-verebilmek” yetisini kazanır. Sürekli bakım veren kişinin (anne ya da sürekli bir bakıcı) bebekliğin ilk aylarındaki eksikliği, çocuğun motor, bilişsel, duygusal ve sosyal gelişiminde önemli aksamalara ve yetmezliğe, hatta geriliğe yol açabilir.

Oral dönemde çevresel koşullara ve biyolojik yapıya bağlı olarak, aşırı doyurulma ya da aşırı doyumsuzluk içinde kalma nedeniyle çocuk sonraki dönemlerine ilerleyemeyebilir. Bu nedenle yetişkinlik yaşamında da oral dönem özelliklerine fazlaca tutunabilir. Aşırı ağızcılık (oburluk), aşırı bağımlılık, alıcılık, edilgenlik baskın olursa bu davranış özellikleri oral saplanma belirtileri olarak yorumlanabilir. Böyle bir kişi başkalarından almaya alışmış, aşırı isteyici ve bağımlıdır. Oral dönemde çocuğun kazanması beklenen duygu, özgüven duygusudur. Bu da ancak annenin (ya da çocuğa bakım veren kişinin) düzenli ve tutarlı bir şekilde çocuğun ihtiyaçlarını karşılamasıyla mümkündür. Oral dönemde id’in haz ilkesi işlemektedir.

ANAL DÖNEM (2–4 YAŞ)

Çocuğun yürümeye, konuşmaya ve kendi benliğini çevresinden ayrı algılamaya başladığı; yavaş yavaş bağımsızca düşünme ve davranma gibi yetilerin yapıtaşlarının geliştiği bir devirdir. Bu dönemde çocuğun dışkılama büzgeç kaslarının gelişmesiyle çocuğun dünyasına yeni bir eylem yetisi katılır. Çocuk içeride biriken dışkısını tutarak ya da bırakarak haz duyar. Çocuğun dışkısını tutabilmesi ve annesinin istediği yerde ve zamanda yapması çevreden büyük ilgi görür ve ödül alır. Böylelikle çocuk artık toplumun iyi, kötü, doğru, yanlış ve ayıp gibi yargıları ile karşılaşır. Bu da çocuğun süperego gelişiminin önemli bir parçasıdır.

Anal dönemde bazı aile tutumları çocukta anal saplanmaya ve anal kişilik özelliklerinin gelişmesine yol açabilir. Bu tutumlar arasında; çocuğa sıkı, katı, cezalandırıcı tuvalet eğitimi; özerklik tanımayan, bağımlı, bebek kalmayı destekleyen aşırı koruyucu ve denetleyici tutumlar; aşırı düzenlilik ve titizlik eğitimi; çocuğa ayıp ve günah kavramlarının fazla aşılanması sayılabilir. Anal kişilik özellikleri gösteren yetişkin bireylerde aşırı titizlik, tuvalet işlemleri ile aşırı uğraşma, cimrilik, inatçılık, aşırı düzenlilik, kararsızlık gibi özellikler görülür.

FALLİK DÖNEM (4–6 YAŞ)

2,5–3 yaşlarına giren çocuğun düşünce dünyasında giderek artan biçimde yeni bir algı alanı oluşur. Bu, cinsel organ ayrılıkları ile ilgilidir ve çocuğun dikkati cinsel organlarına ve bunların anlamlarına yönelir. Çevreden ve başka insanlardan ayrı bir kişi olduğunu kavramış olan çocuk, artık “nasıl bir kişi” olacağını araştırmaktadır. Bu nedenle kendi bedenine, cinsel ayrılıklarına ve genellikle çevrede gerçekleşen her şeye karşı derin, bitmek bilmez bir soruşturma ve öğrenme eğilimi gösterir.

Cinsel ayrılıkların öğrenilmesi, cinsel benlik duygusunun başlaması ve cinsiyete uygun rollerin belirlenmesi de bu yaşlarda kesinleşir. Çocuk cinsel yasakları ve değerleri hızla öğrenir. Bu çağda aşırı korkutmalar, suçlandırma ve cezalar, atılganlığın kısıtlanması çocuğun girişim kısırlığı ve aşırı çekingenlik yaşamasına neden olabilir.

Oedipus Kompleksi: Freud bu dönemin kriz noktasını, erkek çocuğun annesine, kız çocuğun babasına karşı özel bir sevgiyle yaklaşması; erkek çocuğun babayla, kız çocuğun anneyle yarışa girmesi, hatta ondan nefret etmesi olarak görür. Erkek çocuk, bir yandan babasına sevgi duyup onun gibi olmak isterken diğer yandan da ondan nefret eder. Bu nedenle önemli bir çatışma yaşar. Karşı cinsten olan ebeveyne karşı sevgi dolu ilgi, hemcins ebeveyne karşı ise ikili bir tutum sergilenebilir.

İğdişlik Korkusu: Freud’a göre bu dönemde erkek çocuk için penis, çocuğun bütün benliği ile eşdeğer bir anlam ve önem kazanır. Toplumsal tutumların da desteğiyle erkek çocuğu kız çocuktan ayıran bu değerli organla ilgili olarak çocuk zihninde çeşitli korkular gelişir. Kız çocukta penis olmadığını fark eden erkek çocuk, bunun kendisinde de yok edilebileceği kaygısını yaşar. Ayrıca ailede ve toplumda çocuğun yaramazlıklarına, penisi ile oynamasına, gece işemelerine karşı ceza olarak penisin kesileceği sıkça söylenir. Ülkemizde bu yaştaki çocuklara yapılan “tutun şunu sünnet edelim” biçimindeki korkutmalar ve gerçekten bu yaşlarda yapılan sünnet olayı, penise zarar gelebileceği korkusunu tetikler. Bu korku “iğdişlik korkusu” olarak bilinir.

Bu korku yalnızca penise zarar gelecek biçiminde görülmez. Farklı biçimlerde de ortaya çıkabilir. Erkek çocuğun sık sık penisini açıp bakması, göstermesi ve bu konuda konuşması; penisin sağlam olduğuna dair kendine güvence verme davranışlarıdır. Çocuk, penisle ilgili korkusunu bedeninin başka bir parçasına aktararak herhangi bir çizik, yara veya ameliyat üzerine büyük endişeler gösterebilir. Penisten yoksun olan kız ve kadınları aşağı görerek onlardan uzak durabilir. Başka çocukları gerçekten ya da simgesel biçimde iğdiş etmekle tehdit edebilir.

GİZLİLİK (LATENS) DÖNEMİ (6–12 YAŞ)

Çocuğun bedensel ve zihinsel gelişiminde önemli bilişsel ve duygusal ilerlemeler olur. Çocuğun bilişsel yetileri (algı, bellek, yargılama vb.) gerçeğe daha uygun değerlendirmeler yapabilecek düzeye gelir. Zamanı, mekânı ve uzayı tanıması olgunlaşır. Neden-sonuç bağlantılarını gerçeğe uygun kurabilir. Kavramsal ve soyut düşünme yetisinin gelişmesiyle daha uygun genellemeler yapabilir. Ego bu dönemde hızla gelişir.

ERGENLİK (GENİTAL) DÖNEMİ (12–22 YAŞ)

Ergenlik, kızlarda ve erkeklerde hızlı büyümenin, birincil ve ikincil cinsel özelliklerin hızla geliştiği yılları kapsar. Bu çağda çocuklukta yaşanan cinsel yönelimler ve çatışmalar yeniden gündeme gelir. Aşırı bağımlılık duyguları olan ergen, ailesinden kopma ve onları kaybetme kaygısı yaşar. Çocukluk döneminden kalan sorunların çözümü bu dönemde gerçekleşir. Genç, yoğun sorunlar arasında denge kurmak zorundadır. Çoğu ruhsal bozukluk, nevrotik bozukluk, kişilik bozuklukları ve psikozlar bu dönemde ortaya çıkar. Ergenlik dönemi, kimlik gelişimi açısından en önemli evrelerden biridir. Ergen uzun bir hazırlık dönemi boyunca çabalar, bocalar ve kimliğini bulmaya çalışır.

Motor kelimesi anlam olarak “hareket”i ifade eder. Dünyaya gelen her birey, daha anne karnında iken fiziksel olarak gelişmeye başlar. Doğumla birlikte bu gelişim hızlanarak devam eder. Başlangıçta refleks olan bazı hareketler yaşam boyu refleks olarak devam ederken, bazıları zamanla organların bilinçli kullanımıyla motor becerilere dönüşür. Örneğin nefes alıp vermek ya da göz kırpma istem dışı şekilde ömür boyu süren refleksif hareketlerdir. Oysa tek ayak üzerinde sekmek veya kâğıt kesmek, organların bilinçli kullanımıyla yapılan eylemlerdir ve psikomotor gelişim kapsamında değerlendirilir.

Psikomotor gelişim, yaşam boyu devam eden motor becerilerde ortaya çıkan davranışların kontrol altına alınması sürecidir. Bu davranışlar; duyu organları, zihin ve kasların birlikte çalışmasıyla gerçekleşir. Dolayısıyla psikomotor gelişim, bireyin hareketlerini kontrol altına alabilme sürecini ifade eder.

Psikomotor gelişim; fiziksel büyüme ve merkezi sinir sisteminin gelişimine paralel olarak organizmanın isteme bağlı hareketlilik kazanması şeklinde tanımlanır. Motor gelişim farklı aşamalardan geçse de yaşam boyu devam eden düzenli bir süreçtir.

Büyük kas motor becerileri, aynı zamanda kaba motor beceriler olarak adlandırılır. Emekleme, ayakta durma, yürüme, koşma, dönme, yuvarlanma, zıplama ve denge kurma gibi hareketler kaba motor beceriler arasındadır.

Küçük kas motor becerileri ise ince motor becerileri olarak da adlandırılır. El ve ayak kullanımına dayalı beceriler ile nesne kontrolü bu gruba girer. Tutma, kavrama, yazma, kesme, çizme, yapıştırma gibi beceriler ince motor gelişime örnektir. Örneğin bir çocuğun makasla kâğıt kesebilmesi, boncuk dizmesi, çatalla yemek yiyebilmesi ya da kalemle şekil çizmesi ince motor becerilerini gösterir.

Gallahue’nin Motor Gelişim Modeli

Gallahue (1982), motor gelişimini çocukluk dönemiyle sınırlandırarak incelemiş ve kuramını piramit modeli ile açıklamıştır. Bu modele göre her motor gelişim dönemi bir diğerinin üzerine inşa edilir. Piramidin temeli refleksif hareketler dönemini, ardından ilkel hareketler ve temel hareketler dönemini, tepe noktası ise sporla ilgili hareketler dönemini göstermektedir.

Refleksif Hareketler Dönemi (0–1 Yaş)

Refleks, “dıştan gelen bir uyarı sonucu ortaya çıkan, irade dışı fiziksel tepki” olarak tanımlanır. Yenidoğan bebek dünyaya birçok refleksle gelir. Bu refleksler istemsizdir ve hareketler kontrol altına alınamaz. Bebeğin büyümesiyle bazı refleksler kaybolur, bazıları ise yaşam boyu devam eder (örneğin ani ışığa gözlerin tepki vermesi). Yenidoğanlarda en sık görülen refleksler emme ve kavrama refleksleridir.

Refleksler bebeğin ilk bilgi edinme yollarıdır. Sinir sisteminin olgunlaşmasıyla refleksler yerini istemli hareketlere bırakır. Örneğin bebek bir nesneyi yakalamak isterken tüm gövdesini kullanarak kaba bir hareket yapar. İlk yılın önemli gelişim basamakları arasında oturma, emekleme, desteksiz yürüme ve bağımsız yürüme yer alır. Bu dönemdeki ayrıntılı gelişim noktaları aşağıdaki gibidir:

• Başını, bir taraftan diğer tarafa çevirir. (1hafta)
• Yüzüstü durumda iken başını kısa süre kaldırabilir. (1 ay)
• Yüzüstü durumda göğsünü kısa süre kaldırabilir. (2 ay)
• Başını, aniden kaldırıp düşürse bile oturur durumda başını dik tutabilir. (2 ay)
• Görme alanı içindeki bir nesneye kolunun tüm hızı ile vurur; fakat isabet ettiremez. (3 ay)
• Destekle oturabilir, sırtı dengesizdir. (4 ay)
• Karın üzerinden yana ya da arkaya yuvarlanabilir. (4 ay)
• Görsel alanı içindeki nesneyi takip edebilir. (4 ay)
• Gözlerini uzaktaki ya da yakındaki nesne üzerine sabitleyebilir. (4 ay)
• Nesneye uzanabilir ve kavrayabilir. (5 ay)
• Aşina olduğu nesneleri tanır. (5 ay)
• Mama sandalyesi üzerinde kolayca oturur. (6 ay)
• Sallanan nesneleri kavrar. (6 ay)
• Nesneyi bir elinden diğerine geçirir. (6 ay)
• Desteksiz oturur. (7 ay)
• Erişme alanı dışındaki nesnelere ısrarla uzanır. (7 ay)
• İlk bloğu eline aldıktan sonra ikinciyi alır. (7 ay)
• Kendi kendine oturma durumuna geçer. (8 ay)
• Yardımla ayakta durur. (8 ay)
• Mobilyalara tutunarak ayakta durur. (9 ay)
• Ayakta durma pozisyonundan oturma durumuna geçebilir. (9 ay)
• Fincanı tutabilir ve içindeki sıvıyı içebilir. (9 ay)
• Yukarı tırmanabilir, çevresinde dönebilir. (9 ay)
• Elleri ve dizleri üzerinde emekler. (10 ay)
• Mobilyalara tutunarak sıralar. (10 ay)
• Her iki elinden tutulursa yürür. (10 ay)
• Basit sözcüklere ve yönergelere tepki verir “dokunma, oyuncağı bana ver vb.” (10 ay)
• Tek elinden tutulursa yürür. (11 ay)
• Çömelir ve eğilir. (11 ay)

İlkel Hareketler Dönemi (1–2 Yaş)

Bu dönemde hareket yeteneklerinin gelişimi hem olgunlaşmaya hem de çevresel faktörlere bağlıdır. Olgunlaşma hareketlerin belirli bir sıra izlemesini sağlarken, çevresel faktörler bu gelişimin hızını belirler. İlkel hareketler döneminde denge, yer değiştirme ve el becerileri ön plandadır. El becerileri, beden bölümleri arasında koordinasyon gerektirir ve temel olarak uzanma, yakalama ve bırakma hareketlerini içerir. Bu dönemin başlıca motor gelişimleri aşağıdaki gibidir:

• Emekleyerek merdiven çıkar. (13-24 ay)
• Taklit ederek top yuvarlar. (13-24 ay)
• Çubuğa 4 halka geçirir. (13-24 ay)
• Modele bakarak 3 küple kule yapar. (13-24 ay)
• Merdivenlerden geriye doğru emekleyerek iner. (13-24 ay)
• Çömelir, ayağa kalkar. (13-24 ay)
• Eğilerek yerden nesneleri alır. (13-24 ay)
• 4 küpten kule yapar. (17-24 ay)

Temel Hareketler Dönemi (2-6 YAŞ)

İkinci yaştan itibaren yedinci yaşa kadar süren bu dönem, çocukların temel hareket becerilerini kazandıkları süreçtir. Koşma, atlama, sıçrama, sekme, yakalama, fırlatma gibi hareketler bu dönemde kazanılır. Önceleri kaba şekilde ortaya çıkan hareketler, zamanla daha uyumlu ve kontrollü hâle gelir. 5–6 yaş civarında temel beceriler olgunlaşmış düzeye ulaşır.

Bu dönemde çocuğun cesaretlendirilmesi, doğru öğretim ve alıştırma olanakları sunulması büyük önem taşır. Yanlış öğrenilen hareketlerin düzeltilmesi güç olduğundan, becerilerin doğru biçimde kazandırılması gerekir. Ayrıca ortam, araç ve zaman desteği, hareket becerilerinin gelişiminde belirleyici rol oynar.

2-3 YAŞ (Büyük Kas Yetenekleri)

• Çift ayak sıçrar.
• Geri geri yürür.
• Destekle merdiven iner.
• Durağan topa tekme atar.
• Destekle öne takla atar.

2-3 YAŞ (Küçük Kas Yetenekleri)

• İpe dört boncuk dizebilir.
• Kapı kolu açabilir.
• 5-6 küpten kule yapabilir.
• Kitabın sayfalarını tek tek çevirebilir.
• Kâğıdı ikiye katlar. 

3-4 YAŞ (Büyük Kas Yetenekleri)

• 20 cm yükseklikten yere atlar.
• Hareketli topa tekme atar.
• Parmak ucunda yürür.
• Üç tekerlekli bisiklete biner.
• Salıncakta sallanır.
• Kaydıraktan kayar.
• Öne takla atar.
• Ayak değiştirerek merdivene çıkar.
• Havadan atılan topu tutar.

3-4 YAŞ (Küçük Kas Yetenekleri)

• Üç parçalı yap-boz yapar.
• Makasla keser.
• Çizgi üzerinden makasla keser.

4-5 YAŞ (Büyük Kas Yetenekleri)

• Tek ayak üzerinde 4-8 saniye durur.
• Değişik yönlere koşar.
• Dengede yürür.
• Çift ayak on kez sıçrar.
• 5 cm yükseklikteki ip üzerinden atlar.
• Altı kez geriye sıçrar.
• Top sıçratır ve yakalar.
• Ayak değiştirerek merdiven iner.
• Tek ayak üzerinde beş kere sıçrar.

4-5 YAŞ (Küçük Kas Yetenekleri)

• Resimde ev, adam, ağaç çizebilir.
• Makasla basit şekiller keser, yapıştırır. 

5-6 YAŞ (Büyük Kas Yetenekleri)

• Dengede ileri, geri, yanlara yürür.
• İp atlar gibi sıçrar.
• Topa yön vererek sıçratır.
• İki elle top tutar.
• İp atlar.
• Sopa ile topa vurur.
• Paten kayar.
• İki tekerlekli bisiklete biner.
• Kızak kayar.
• Tek ayak üzerinde 10 saniye durur.
• Barfikste 10 saniye asılı bekler.

5-6 YAŞ (Küçük Kas Yetenekleri)

• Kalem tutar.
• Büyük harf çizer.
• Bir resmin sınırlarını taşırmadan boyar.
• Kalemtıraş kullanır.
• Resim keser.
• Çekiçle çivi çakar.
• İsmini yazar.
• Koşarken yerden nesne alır.
• Küçük harfleri bakarak çizebilir.

Sporla İlgili Hareketler Dönemi (7–12 Yaş)

Bu dönem, çocukların temel becerilerini daha akıcı ve doğru şekilde kullanmaya başladıkları evredir. Spor kavramı burada yalnızca yarışmayı değil, oyun, dans ve eğlence amaçlı etkinlikleri de kapsamaktadır.

7–10 yaş aralığında çocuklar olgunlaşmış temel becerilerini birleştirerek sporla ilgili beceriler sergiler. Kuvvet, hız, dayanıklılık ve denge gibi özellikler gelişir. İp atlama, taş sektirme, top fırlatma gibi etkinlikler bu dönemin tipik örnekleridir. 11 yaş sonrası bireysel farklılıklar artar ve çocuklar belirli spor dallarına yönelmeye başlar. Düzenli alıştırmalarla daha karmaşık beceriler öğrenilir ve pekiştirilir. Çocuklar bu dönemde hem öğrenmeye hem de yarışmaya isteklidirler.

Gaziantep Oyun Terapisi ve Çocuk Psikoloğu Hizmeti

Çocukların duygularını, düşüncelerini ve yaşadıkları zorlukları ifade etmelerinin en doğal yolu oyundur. Ben, bir çocuk psikoloğu olarak Gaziantep’te uzun yıllardır çocukların gelişim süreçlerini destekliyor, onlara en uygun yöntemlerden biri olan oyun terapisi ile yardımcı oluyorum.

Oyun Terapisi Nedir?

Oyun terapisi, çocukların yaşadıkları duygusal sıkıntıları, davranış problemlerini ve içsel çatışmalarını oyun yoluyla ifade etmelerini sağlayan bilimsel bir terapi yöntemidir. Çocuk, oyun sırasında kelimelere dökemediği duygularını oyuncaklarla, hikâyelerle ve yaratıcı etkinliklerle ortaya koyar. Böylece psikolojik destek süreci çok daha doğal ve etkili ilerler.

Gaziantep’te Çocuk Psikoloğu Desteği

Gaziantep’te ebeveynlerin en çok aradığı konulardan biri güvenilir bir çocuk psikoloğu bulmaktır. Çocukların yaşadığı:

• Öfke problemleri
• Kardeş kıskançlığı
• Okul uyum sorunları
• Kaygı ve korkular
• İçe kapanıklık ya da saldırgan davranışlar

gibi durumlarda profesyonel destek almak hem çocuk hem de aile için çok önemlidir.

Neden Oyun Terapisi?

• Çocukların kendilerini güvende hissetmesini sağlar.
• Sözcüklere dökülemeyen duygular oyunla dışa vurulur.
• Çocuğun özgüveni gelişir, sosyal becerileri artar.
• Aile içindeki iletişim daha sağlıklı hale gelir.

Gaziantep’te Oyun Terapisi Hizmetim

Benim önceliğim, her çocuğun benzersiz olduğunu kabul ederek ona uygun bir terapi süreci oluşturmaktır. Gaziantep oyun terapisi hizmetimde, çocukların gelişimsel ihtiyaçlarını gözeterek güvenli, samimi ve profesyonel bir ortam sunuyorum.

Eğer siz de çocuğunuzun yaşadığı sorunlara kalıcı çözümler arıyorsanız, Gaziantep’te çocuk psikoloğu desteğiyle oyun terapisi seansları hakkında bilgi alabilirsiniz.

Dil gelişimi; seslerin, kelimelerin, sayıların ve sembollerin kazanılması, saklanması ve dilin kurallarına uygun olarak kullanılmasını içeren bir süreçtir. Dil gelişimi doğumdan itibaren başlar ve yaşam boyu devam eder. Dil ile öğrenme arasında önemli bir ilişki vardır.

Dil, öğrenmeyi kolaylaştırır; öğrenme sürecinde ise çocuğun dili gelişir. Dil gelişiminde, sesin duyulması ve dili kullanma deneyimlerinin bulunması gerekir. Çocukların çevresindeki bireylerin konuşmalarını taklit ederek dili öğrendikleri ileri sürülür. Çocuğun dil gelişiminde; iletişim kurma, diğerlerinin dikkatini çekme, isteklerini ve duygu-düşüncelerini iletme ihtiyacı vardır.

Dil gelişiminin önemli bir özelliği, ilk dönemlerin evrensel oluşudur. Farklı dilleri konuşan toplumların çocuklarında dil gelişiminin benzerlik gösterdiği saptanmıştır. Ancak bu evrensellik, 18–32 aydan sonra sosyal sınıf farklılıklarının etkisiyle azalmaktadır.

Dil gelişiminin bir başka özelliği de kritik yaşla olan ilişkisidir. Dünyadaki bütün çocuklar kendi dillerini 2–5 yaşları arasında öğrenirler. Araştırmalara göre insanlar eşit dil yeteneğiyle doğsalar bile, gelişimleri için gerekli ses uyarımlarını alamadıklarında (örneğin işitme engellilerde) dil yetenekleri körelmektedir. Konuşmanın olmadığı bir ortamda çocuğun konuşmayı öğrenemediği ortaya konmuştur.

Dil bilimciler ve eğitimciler, son yıllardaki araştırmalara dayanarak şu görüşte birleşmektedir:

“Dilin kazanılmasında insanın doğuştan getirdiği bilişsel kapasite etkindir ve bu kapasite çevre yaşantıları ile geliştirilir.”

Dil yeteneği ile zihin yeteneği arasında doğru bir orantı vardır. 2 yaşına kadar çocuğun çıkardığı seslerle zekâ arasında bir ilişki görülmezken, 2 yaşından sonra dil gelişimiyle zekâ arasında yakın bir ilişki olduğu kabul edilmektedir. Erken konuşan çocukların zekâ düzeyleri genellikle normal ya da normalin üstündedir. Dilin kazanılması, çocuğun bilişsel gelişimine dayanır; algılama, kavram geliştirme ve dilin kazanılması zihinsel uyum süreçleriyle yakından ilişkilidir.

Dil gelişimini olumsuz etkileyebilecek faktörler şunlardır:

• Zihinsel engel,
• Fiziksel engel (ör. yarık damak),
• Duyusal engel (işitme veya görme kaybı),
• Duygusal yoksunluk (güven ortamının olmaması),
• Uyarıcı yoksunluğu,
• Yetişkinlerden yeterince uyarım almama (konuşma, oyun, etkileşim eksikliği),
• Sık hastalanma.

Dil gelişimi genel olarak İki evrede İncelenir:

1. Konuşma öncesi dönem
2. Konuşma dönemi

1) Konuşma Öncesi Dönem

Konuşma öncesi dönem; yeni doğan dönemi (ağlama), gıgıldama, mırıldanma ve mırıldanmanın tekrarı evrelerinden oluşur.

Yeni Doğan Dönemi (0–6 Hafta)

Yeni doğanın davranışlarının çoğu istem dışıdır. Konuşma gelişimi için arama, emme, yutma refleksleri önemlidir. Bu reflekslerin tekrarı, bebeğin konuşma için gerekli nefes alma ve ağız-yüz kaslarını geliştirmesine yardımcı olur. İlk 3 haftada çıkarılan sesler amaçsız ve rastgeledir; ikinci 3 haftada ise farklılaşmış sesler görülür. Bu sesler genellikle açlık veya rahatsızlık ağlamalarıdır. Ağlama, bebeğin ilk iletişim yoludur. Birinci ayın sonunda anne, sesin farklılığından ağlamanın nedenini (açlık, acı, kızgınlık) ayırt edebilir. Bu dönemde bebek, başkalarının sesine tepki vermeye başlar.

Gıgıldama Dönemi (6 Hafta–3 Ay)

Bebekler ağlamayla birlikte basit sesler çıkarır. Çıkarılan sesler evrenseldir ve bilinçli değildir. Bu dönemde gülme ve ses oyunları görülür. Bebek, ünlü sesleri (“a, u, o”) uzatır; sonuna “h” ekleyerek (“ah, uh”) üretir. Ayrıca “s, k, g” gibi yumuşak damak ve gırtlak sesleri çıkarır. Sesler, hoşnutluk ya da hoşnutsuzluk bildirmek için kullanılır.

Mırıldanma Dönemi (3–6 Ay)

Bebeğin ses mekanizması üzerindeki kontrolü artar. Ünlü ve ünsüz sesler çeşitlenir, tekrar edilir. Bu döneme “vokal jimnastik” denir. “ma-ma-ma”, “ba-ba-ba” gibi iki heceli sözcükler ortaya çıkar. Dudak sesleri (“b, m, p”) görülür. Sesler artık amaçlıdır.

Mırıldanmanın Tekrarı Dönemi (6–9 Ay)

Bebek, işittiği sesleri seçip tekrar etmeye başlar. Çıkarılan sesler çevredeki dilin özelliklerini yansıtmaya başlar. “p, b, d” gibi dudak ve diş eti sesleri sık görülür. Hece tekrarları (“ba-ba”, “ma-ma”) artar. Ses oyunlarında ritim kullanılır.

Bu dönemde seslerin anlamı; dikkati çekme, sosyalleşme, hoşnutluk veya hoşnutsuzluk bildirmektir. Bebek, insan konuşmasına gülümseyerek veya ses çıkararak tepki verir.

2) Konuşma Dönemi

Konuşma dönemi; ses, sözcük, tek sözcük, iki sözcüklü ifadeler, üç ve daha fazla sözcüklü ifadeler ve gramer kurallarına uygun konuşma aşamalarından oluşur.

Ses-Sözcük Dönemi (9–12 Ay)

Bu dönem “çeşitlenmiş mırıldanma” olarak da bilinir. Bebek, insan seslerini bilinçli şekilde taklit etmeye başlar. Söyledikleri anlamlı değildir, fakat yetişkin konuşmasına benzer ritim taşır. İlk sözcükler genellikle 1 yaş civarında görülür.

Tek Sözcük Dönemi (12–18 Ay)

Çocuğun gerçek konuşmaya geçtiği dönemdir. Sözcükler belirli durum veya nesneyle tutarlı şekilde kullanılır. İlk sözcükler genellikle “mama”, “baba”dır. Sözcükler tek başına cümle anlamı taşıyabilir. Çocuk, “baba” sözcüğünü resimde gösterdiğinde adlandırma yaparken; terliği işaret ettiğinde “babama ait” anlamını taşır.

İlk sözcükler genellikle insan isimleri, hareketli nesneler ve günlük durumlarla ilgilidir. Bu dönemde sözcük hazinesi hızla gelişir.

İki Sözcüklü İfadeler Dönemi (18–24 Ay)

Çocuk sözcükleri yan yana getirerek basit ifadeler oluşturur: “Anne gider”, “Top ver”. Bu cümleler genellikle telgraf konuşması şeklindedir; dil bilgisi ekleri kullanılmaz.

Üç ve Daha Fazla Sözcüklü İfadeler Dönemi (2–3 Yaş)

Çocuk 3–4 kelimeyi bir araya getirerek tek bir düşünceyi ifade eder. “Anne çorap” ifadesi, durumuna göre “Annenin çorabı” veya “Anne çorabını giydi” anlamına gelebilir. Çocuk ses tonuyla soru, istek veya emir bildirebilir.

Bu dönemde cümleler mantıklı ama dil bilgisi açısından eksiktir. Çocuk basit sıfatları, zarfları ve olumsuz yapıları kullanmaya başlar.

Gramer Kurallarına Uygun Konuşma Dönemi (3–6 Yaş)

3–4 yaşta çocuğun kelime hazinesi gelişir. Kendini rahatça ifade eder, hayali oyunlarda dili kullanır. Zaman ekleri, soru formları ve temel gramer yapıları görülmeye başlar.

4–5 yaşta sözcük hazinesi yaklaşık 1000 kelimeye çıkar. Daha karmaşık cümleler kurulur, çoğul ekleri doğru kullanılır.

5–6 yaşta çocuğun dili yetişkininkine benzemeye başlar. Olayları sırasıyla anlatabilir, geçmiş-şimdiki-gelecek zamanı doğru kullanır. Ortalama 2000 kelimelik bir kelime hazinesine ulaşır.

6–7 yaşlarında çocuk, birlikte yaşadığı yetişkin gibi konuşabilir. 8 yaşına gelindiğinde kelime hazinesi 3000’e ulaşır. Dinleme süresi uzar, olayları mantıklı biçimde aktarır, telaffuzları düzgünleşir.

Sonuç

Çocuğun konuşması sürekli eleştirilirse bu durum gelişimini olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle, anne-babaların ve çevresindeki kişilerin çocuk için doğru bir model oluşturmaları önemlidir. Eleştirmek yerine, çocukların doğru konuşmaları teşvik edilmeli ve desteklenmelidir.

Bireyin çevresindeki dünyayı anlamasını ve öğrenmesini sağlayan aktif zihinsel faaliyetlerin gelişimine bilişsel gelişim adı verilmektedir. Bilişsel gelişim; bebeklikten yetişkinliğe kadar, bireyin çevreyi ve dünyayı anlaması ile düşünme yollarının daha karmaşık ve etkili hale gelme sürecidir. Piaget, gelişim dönemlerini dörde ayırmıştır. Piaget’e göre tüm çocukların bu gelişim aşamalarından sırasıyla geçmesi gerekmektedir. Çocuklar bir gelişim dönemini atlayarak diğerine geçemezler; ancak gelişim dönemlerine başlama ve tamamlama yaşları birbirinden farklılık gösterebilir.

Duyusal-Motor Dönemi (0–2 Yaş)

Bebek, bu aşamada dış dünyayı keşfetmede duyularını ve motor becerilerini kullandığından bu döneme duyusal-motor adı verilmektedir. Bütün bebekler doğuştan refleksif davranışlara sahiptir. Yeni doğan bebeğin dudaklarınıza dokunduğunuzda emmeye başlar; parmağınızı avucuna koyduğunuzda tutar. Bu refleksler, çocuğun ilk bilişsel şemalarını oluşturur. Başlangıçta kendisini diğer nesnelerden ayıramayan bebek, bu ilk şemaları (emme, tutma, yakalama vb.) aracılığıyla kendi vücudunu keşfetmeye çalışır; daha sonra diğer nesnelerle etkinliklere başlar. Çıngırak, fincan vb. nesneleri tutar, ağzına götürür, vurur; onları, kendisinde var olan şemalarla deneyerek keşfeder.

Örneğin, yeni doğan bir bebeğe mama şişesini ters olarak verdiğinizde de emmeye çalışır; oysa bir ya da iki ay sonra biberonun hangi tarafından emileceğini öğrenir. Bebeğin, çevresiyle etkileşimleri sonucu edindiği yaşantılarla oluşturduğu yeni bilişsel yapılar, refleksif davranışlardan amaçlı davranışlara doğru ilerlemesini sağlar. Artık bebek, kendisine ilginç gelen bazı davranışları sadece tekrar etmez; aynı zamanda bazı basit problemleri çözmeye de çalışır.

Örneğin, beş aylık bebek, gözünün önündeki top battaniyenin altına saklandığında onu aramaktan vazgeçer; oysa sekiz aylık bebek onu aramaya devam eder. Çünkü bebek, nesne gözünün önünden kaldırıldığında yok olmadığını öğrenir (nesne sürekliliği).

İşlem Öncesi Dönem (2–7 Yaş)

İşlem öncesi dönem ikiye ayrılır:

1. Sembolik (kavram öncesi) dönem (2–4 yaş)
2. Sezgisel dönem (4–7 yaş)

1. Sembolik Dönem (2–4 yaş)

Bu dönemde çocukların dili çok hızlı gelişir; ancak geliştirdikleri kavramlar ve kullandıkları sembollerin anlamları, çoğu kez kendilerine özgüdür ve gerçeği tam yansıtmayabilir. 2–4 yaşlarında çocuk, gözünün önünde bulunmayan ya da hiç mevcut olmayan nesne, olay, kişi veya varlığı temsil eden semboller geliştirmeye başlar. Örneğin bir çubuğu at, cetveli tabanca gibi kullanabilir. Bu yaşta sembolik oyun sıkça gözlenir; sembolik oyunlar aracılığıyla çocuklar çatışmalarını ifade eder ve denge sağlarlar.

Bu dönemdeki çocuklar benmerkezcidir; kendilerini başkalarının yerine koyamaz, dünyayı başkalarının açısından göremezler. Objeleri yalnızca tek bir özelliklerine göre sınıflandırabilirler (ör. sadece renge veya sadece biçime göre). Birden fazla özelliği aynı anda dikkate alamazlar. Tek yönlü düşünürler.

2. Sezgisel Dönem (4–7 yaş)

Çocuklar bu dönemde, mantık kurallarına uygun düşünme yerine sezgilerine dayalı olarak düşünür; problemleri sezgileriyle çözmeye çalışırlar. Nesnelerin dikkat çekici özelliklerine odaklanıp diğer özellikleri gözden kaçırırlar. Korunum ilkesinin kazanılamamasında bu özellik etkilidir.

Örneğin, eşit miktarda dolu olan iki süt bardağından birini ince uzun bir bardağa, diğerini geniş bir bardağa çocuğun gözünün önünde boşaltalım. İnce uzun bardaktaki süt daha yüksek göründüğünden, çocuk o bardaktaki sütün daha fazla olduğunu söyleyecektir. İki eşit miktardaki çikolata kalıbından birini parçalara ayırdığımızda, çocuk gördüğü parça sayısına bakarak o kalıbı daha çok sanabilir. Ayrıca bu yaşlarda çocuklar, dilin kurallarıyla ve sözcüklerle oynayarak komik ifadeler üretmekten hoşlanırlar.

Somut İşlem Dönemi (7–11 Yaş)

İlkokul yıllarındaki çocuklar, bilişsel yeterlilik açısından hızlı bir değişim gösterir. Bu dönemde çocukların düşünmesi, okul öncesi döneme göre belirgindir. Nesnelerin fiziksel yapılarında veya mekândaki konumlarında değişmeler olsa da miktar, hacim, sayı gibi özelliklerde zorunlu olarak değişim olmadığını anlarlar. Kısa ve geniş bardaktaki süt ile ince uzun bardaktaki sütün aynı miktarda olduğunu kavrar; parçalanmış çikolata ile blok hâlindeki çikolatanın aynı miktarda olabileceğini ifade edebilirler. Görünene değil, gerçeğe dayanarak tepki verirler.

Tüm dünyada çocukların somut işlemler döneminde okula başlamaları bir tesadüf değildir; çünkü bazı işlemleri zihinden yapabilecek duruma gelirler. Örneğin, “Benim beş portakalım, senin dört portakalın var; ikisini bir araya getirirsek kaç portakal eder?” sorusunu zihinsel olarak çözebilirler. Bu dönemde üst düzeyde sınıflandırma yapabilirler. Bir grubun başka bir grubun alt sınıfı olabileceğini anlarlar. Örneğin, taşıt araçlarını “otomobiller” ve “kamyonlar” gibi alt sınıflara ayırabilir; otomobilleri de yakıt türüne göre (benzin/dizel vb.) sınıflandırabilirler.

Ayrıca nesneleri uzunluk, genişlik, ağırlık vb. ölçütlere göre sıralayabilirler. Somut işlemler dönemindeki çocuklar benmerkezcilikten uzaklaşmıştır; olayları ve dünyayı başkalarının açısından da görebilirler. Ancak düşünme süreçleri, gözlenebilir gerçek olaylara yöneliktir. Somut olduğu sürece karmaşık problemleri çözebilir; soyut problemleri ise çözmekte zorlanırlar. Soyut kavramları, çevresindekileri model alarak yerinde kullanabilseler de anlamlarını açıklamakta güçlük çekebilirler.

Çocuklar bu dönemde dili etkili kullanmakla birlikte vatan, millet, ülke vb. soyut kavramları tam anlayamayabilirler. Bu nedenle soyut kavram ve deneyimler somut yollarla açıklanmalıdır. Örneğin, “Sakla samanı, gelir zamanı” gibi deyimler somut örneklerle anlatılmalıdır.

Soyut İşlemler Dönemi (11+)

Ergenlik döneminin başlangıcından itibaren çocukların düşünme biçimleri, yetişkinlere benzer hâle gelir; bu dönemde soyut düşünme başlar. Bir problemin çözümü somut yollarla sınırlı kalmaz; problemdeki değişkenler arası ilişkiler belirlenir. Çocuklar soyut kavramları anlayarak ve etkili biçimde kullanabilir. Bu dönemde çeşitli idealler, fikirler, değerler ve inançlar geliştirmeye başlar; toplumun yapısı, felsefe ve politika ile ilgilenirler.

Ergenliğin başlamasıyla vücutta olduğu gibi beyinde ve beyin fonksiyonlarında da birçok değişim gözlenir. Piaget, birçok yetişkinin soyut işlemleri tam geliştirmediğini belirtir; bunun nedeni çoğunlukla bireyin içinde yaşadığı çevrenin uyarıcı niteliğidir. Bireyin soyut işlemleri yapabilmesi için bu tür düşünme tarzını gerektiren karmaşık problemlerle karşılaşması gerekir.

Öğretim, ergenin bilimsel yöntemi kullanmasını sağlayacak biçimde tasarlanmalıdır. Somut işlemler dönemindeki çocuklarla soyut işlemler dönemindeki ergenler arasındaki temel fark, ergenlerin bir olayın çok yönünü görebilmeleri ve bilgiyi soyut olarak üre­tebilmeleridir. Ayrıca, dil gelişimi bakımından atasözlerini ve deyimleri anlamada artık sorun yaşamazlar; yazılı dili de bir yetişkin kadar etkili kullanabilirler. İlköğretimin 6, 7 ve 8. sınıflarında ve lisede, ergenlerin analiz, karşılaştırma, soyut ilişkileri bulma, özgün ürün ortaya koyma ve eleştirel düşünme gibi özelliklerini geliştirici etkinliklere yer verilmesi gereklidir.

Ergenlerde gözlenen önemli bir diğer zihinsel gelişim özelliği de hipotetik koşullara göre düşünebilmeleridir. Örneğin, okulda münazara yapılırken, benimsemediği bir fikri savunma görevi verildiğinde, tartışmanın gereği olarak o konuda gerekçeler üretip savunabilir.

Sonuç ve Eğitim İçin İpuçları

Piaget’in bilişsel gelişim dönemleri, çocuğun hangi dönemde nasıl düşündüğü ve akıl yürüttüğü hakkında bize yol gösterir. Bunları bilmek, çocuğa hangi dönemde neyin öğretilebileceğine ilişkin önemli ipuçları sunar. İşlem öncesi dönemdeki bir çocuğa, yoğun akıl yürütme ve bağlantı kurma gerektiren konuları öğretmek güçtür; çünkü yorumlama ve çıkarım yapma becerileri daha çok somut işlemler döneminde gelişir. Yine, somut dönemdeki bir çocuğa “x” ve “y” gibi sembollerle matematik anlatmak zorlayıcı olabilir; zira soyut kavram ve sembollerle işlem yapma konusunda zorlanırlar. Soyut konuları tam olarak anlaması genellikle 12 yaş sonrasını bulur.

Anne-babalara düşen görev, çocuklarının zihinsel gelişiminin hangi dönemde nasıl seyrettiğini bilmek ve buna uygun alıştırmalarla zihinsel süreci desteklemektir.

Kohlberg, ahlaki gelişimde zihinsel etkenler üzerinde önemle duran ve gelişim kavramını buna göre oluşturan araştırmacılardan biridir. Kohlberg’e göre ahlak, hak-haksızlık, doğru-yanlış, iyi-kötü konularında bilinçli yargılama ve karar vermeyi ve bu karar doğrultusunda davranışta bulunmayı kapsayan bilişsel bir yapıdır. Bir başka deyişle, Kohlberg’e göre bilişsel bir yetenek olan ahlak; bireyin kendisinin belirlediği ve aynı zamanda evrensel ilkelerle örtüşebilecek düzeydeki ilkelere göre yargıda bulunması, kararlar alması ve bu doğrultuda davranabilmesi yeteneğidir.

Kohlberg, ahlak gelişiminin bilişsel gelişim ile paralellik gösteren bir yaklaşım içerisinde oluştuğunu açıklamıştır. Tayland, Malezya, Meksika, Türkiye gibi çeşitli ülkelerdeki ahlaki düşünmeleri araştıran Kohlberg, bu ülkelerde yaşayan bireylerde birbirine benzer gelişim süreçlerinin varlığını saptamıştır. Gelişim sürecinin bir dine ya da dinsizliğe bağlı olmadığını da belirtmiştir. Kohlberg’e göre bütün kültürlerdeki insanlar adalet, eşitlik, sevgi, saygı, otorite gibi aynı temel ahlaki kavramları kullanırlar.

Kohlberg, Piaget gibi çocuk ve yetişkinlerin belirli durumlarda davranışlarını yöneten kuralları nasıl yorumladıklarını incelemiştir. Ancak Piaget’den farklı olarak, Kohlberg araştırmasını çocukları oyunda gözleyerek değil; çocuklara ve yetişkinlere, ahlaki ikilemleri kapsayan belirli durumlar vererek, onlara bu durumlarda nasıl tepkide bulunacaklarını sorarak yürütmüştür. Onun en meşhur sorularından biri şudur:

“Hans’ın karısı ölümcül bir hastalığa yakalanmıştır. Doktorlar, ancak bir eczacının geliştirdiği bir ilacın fayda edeceğini söylerler. Hans eczacıya gider. Eczacı oldukça yüksek bir fiyat ister. Hans istenen paranın ancak yarısını bulabilir. Eczacıya yarısını teklif eder, eczacı kabul etmez. Yarısını daha sonra ödemeyi teklif eder, eczacı yine kabul etmez. Hans da akşam eczaneye gizlice girip ilacı çalar. Hans suçlu mudur? Suçluysa neden suçludur? Hans suçsuz mudur? Suçsuzsa neden suçsuzdur?”

Kohlberg, aldığı cevapları sınıflayarak insanların altı yargı aşaması geçirdiklerini belirtmektedir. Bu altı aşama ise “Gelenek öncesi düzey”, “Geleneksel düzey” ve “Gelenek sonrası düzey” olmak üzere üç ana evrede meydana gelmektedir. Diğer kuramlarında olduğu gibi her bir düzey kendinden önceki düzeye dayanmakta, kendinden sonraki döneme temel oluşturmaktadır.

Gelenek Öncesi Düzey

Bu düzeyde çocuğun, iyi-kötü, doğru-yanlış konusundaki yargıları; kendisinin yakınında bulunan ve fiziksel üstünlüğe sahip, genellikle anne-baba gibi otorite kaynaklarına dayanır. Bu aşamada doğru ya da yanlış olanı yargılarken çocuğun kullandığı ölçütler, içsel olmaktan çok dışsaldır. Özellikle çocuğun eylemlerinin doğru ya da yanlış oluşunu belirleyen şey, bu eylemlerin sonuçlarıdır. Bu düzeydeki çocuklar, insan yaşamının değerini sadece kendi ihtiyaçlarını karşılayacak bir araç olarak görürler ve kendi ihtiyaçlarını ön planda tutarak tatmine yönelirler.

Ceza-İtaat Dönemi (4-6 Yaş)

Bu evrede davranışın doğruluğu ya da yanlışlığı sonucuna bakılarak değerlendirilir. Örneğin çocuk, eğer ahlaki olarak hata yapmışsa cezalandırılır; doğru olanı yapmışsa cezalandırılmaz. Olayın gerisindeki neden önemli değildir. Birinci evre son derece ilkel özellikler taşır. Çocuk bütün sorunlara fiziki cezalarla çözüm arar. Zıddı olan doğru davranış düşüncesi ise ödül getireceği kanısındadır. Çocuklar bu evrede, kendilerini henüz bir toplumun üyesi olarak algılamazlar ve ahlakı, kendilerinin dışında bir olgu olarak görürler. Kohlberg’e göre bu evrede otorite, fizyolojik bakımdan güçlü görülmekte ve dolayısıyla bu erişilmez gücün oluşturduğu sabit ve durağan kurallar dizisine sorgusuz sualsiz zorunlu bir itaat söz konusudur.

Çıkara Dayalı Alışveriş Dönemi (6-10 Yaş)

Bu evrede “göze göz, dişe diş” anlayışı hâkimdir. Kurallara, ihtiyacı karşıladığı sürece uyulur. Bu dönemdeki birey için her şey karşılıklıdır. “Doğru” olan şey, diğer insanların ihtiyaçlarını da dikkate alan, somut ve adil alışveriştir. Bu evredeki kişi “Ne kadar verirsem, o kadar almalıyım” anlayışına sahiptir. Çocuklar bu dönemde diğer insanların ilgilerinin de farkına varırlar. Ancak ahlaki yargıda bulunacakları zaman, başkalarının ihtiyaçlarını somut bir şekilde dikkate almakla birlikte hâlâ kendi ihtiyaçlarını ön planda tutarlar.

Bu evrede çocuk, otoritenin de hata yapabileceğini somut olarak kavramaya başlar. Böylece, otoritenin daha önce düşündüğü gibi güçlü olmadığını anladığında topluma karşı yeni bir bakış açısı kazanır ve yavaş yavaş kendini diğer insanların yerine koyar. Ancak bu dönemde düşünce hâlâ somut seviyededir. Bu dönemdeki kişiler genellikle:

“Hans suçsuzdur, karısı için böyle yapmıştır. İnsan karısı için böyle davranmalıdır. Karısı da onun için böyle yapardı.”

şeklinde düşünürler.

Geleneksel Düzey

Bu düzeydeki birey, gelenek öncesi düzeyin bencil bakış açısından grup değerlerini ve kurallarını bilişsel açıdan tanıma düzeyine geçiş yapar. Birey, kişiler arası iyi ilişkiler kurma eğilimine yönelir. Geleneksel düzeydeki kişiler için aile, grup ve diğer insanların beklentileri her şeyden önemlidir. Sosyal düzeni destekleme ve sadakat önemlidir. Kendi ihtiyaçları bazen grubunkilere göre ikinci planda kalır. Geleneksel düzeye geçişte en önemli bilişsel farklılık, rol alma ya da empati kurma becerisinin gelişmesidir.

Kişilerarası Uyum Dönemi (10-15 Yaş)

Bu evrede kişiler arası uyum ya da iyi davranış; başkalarını hoşnut kılan, onlara yardım eden ve onlar tarafından beğenilen davranıştır. Kibar olarak takdir edilmek önem kazanmıştır. Bu evrede iyi vatandaş vergi öder; iyi çocuk anne ve babanın koyduğu kurallara uyar.

İyi davranış, başkalarına yardım etmek ya da onları mutlu etmektir. Başkaları tarafından onay görmek, “iyi çocuk” olmak önemlidir. Benmerkezciliğin azalmasıyla birey, olaylara başkaları açısından bakabilme özelliği kazanır. Ahlaki yargılarda artık başkalarının hissettikleri de dikkate alınır. Ancak davranışlar sadece ceza almamak için değil, aynı zamanda başkalarını mutlu etmek için yapılmaya çalışılır.

Bu dönemdeki insanlar genellikle:

“Hans suçludur, çünkü toplumdaki insanlar Hans’ı ayıplayacaktır.”

şeklinde düşünürler.

Kanun ve Düzen Dönemi (15-18 Yaş)

Bu dönemde yasa ve kural yönelimi vardır. Otoriteye ve kurallara uyma, toplumun isteklerini yerine getirme yönelimi başlamıştır. Kurallara uymanın nedeni toplumsal düzenin korunmasıdır.

Birey için doğru davranmak demek, toplumsal düzeni korumak ve toplumun refahı doğrultusunda hareket etmektir. Kanunlar sorgulanmaksızın izlenir, kanunlara uymayanlar asla onaylanmaz. Bu dönemde genellikle:

“Hans suçludur, çünkü kanunlara aykırı davranmıştır. Kanunlar toplumsal düzeni sağlamaya yarar, Hans toplumsal düzeni bozmuştur.”

denir.

Gelenek Sonrası Düzey

Bu düzeyde insan yaşamı, kutsal ve evrensel bir değer olarak algılanır. İnsan haklarının gözetildiği evrensel değerler benimsenir. Ahlaki özerkliği gelişmiş olan birey, toplumun kurallarını anlar ve kabul eder. Ancak gerektiğinde kurallar, daha iyi bir toplum oluşturmak amacıyla evrensel ilkeler ışığında değiştirilmeye çalışılır.

Sosyal Anlaşma Dönemi (18-20 Yaş)

Bu aşamada kanunlar ve bireysel haklar eleştirel biçimde incelenir. Toplumun kanunlarının göreli ve topluma özgü olduğu kabul edilmektedir.

Doğru olan davranış, insanların farklı düşünce ve değerlere sahip olduğunu bilmek ve bu değerleri çoğunluğun görüşüne ters düşse bile korumaktır. Bu dönemde genellikle:

“Hans suçludur, çünkü insanlar toplum içinde birbirlerinin özel eşyalarına saygı göstermek zorundadır.”

denir.

Evrensel Ahlaki İlkeler Dönemi (20 Yaş ve Üzeri)

Altıncı evrede hayatın değeri, her türlü kişiler arası ilişkiden öte, evrensel bir zorunluluk olarak kabul edilir. Evrensel etik ilkelerine yönelim vardır.

Bu evrede birey, insanların sonlu varlıklar olduğunu kavrar ve onlara bu bağlamda davranılması gerektiğini düşünür. Bireyin sahip olduğu ahlaki inançlar çoğu zaman toplumdaki çoğunluk tarafından kabul edilen sosyal düzenle çatışma halindedir.

Bu dönemde genellikle:

“Hans suçsuzdur, çünkü insan hayatı her şeyden önemlidir. Bir insanın hayatı söz konusu olduğunda hırsızlık yapılabilir.”

şeklinde düşünülür.

Genel Değerlendirme

Kohlberg’in ahlaki gelişim evreleri bazı niteliksel özellikler gösterir: Gelişim evreleri adım adım birbirini izler. Örneğin ikinci evrenin bencil bireyi, doğrudan dördüncü evreye atlayamaz. Yetişkinlerin çoğunluğu dördüncü evrede bulunur, ancak bazılarının beşinci ve altıncı evreye doğru gelişmeleri mümkündür. Yaş, her zaman gelişim göstergesi değildir. Bazı gençler, yetişkinlerden daha yüksek evrelere ulaşabilmektedir. Bilişsel gelişim, ahlaki gelişim için gerekli ama tek başına yeterli değildir.

Gaziantep’te çocukların duygusal, sosyal ve psikolojik gelişimini desteklemek amacıyla profesyonel psikolojik danışmanlık hizmetleri sunulmaktadır. Özellikle oyun terapisi, çocuk psikolojisi ve çocuk psikoloğu desteği, gelişimsel sorunların erken fark edilmesi ve sağlıklı bir şekilde çözülmesi için önemli bir yere sahiptir.

Oyun Terapisi Nedir?

Oyun terapisi, çocukların kendilerini ifade edebildikleri en doğal alan olan oyun yoluyla duygusal dünyalarını keşfetmelerini sağlayan bilimsel bir terapi yöntemidir. Gaziantep’te oyun terapisi uygulayan uzman psikologlar, çocukların yaşadığı stres, kaygı, travma, öfke gibi duyguları sağlıklı yollarla dışa vurmalarını desteklemektedir.

Gaziantep’te Çocuk Psikoloğu Arayan Aileler İçin

Çocuklarda görülen davranış bozuklukları, iletişim problemleri, kardeş kıskançlığı, okul uyum sorunları, alt ıslatma, tıklanma, gece korkuları gibi durumlar profesyonel bir destek gerektirebilir. Gaziantep’te alanında uzman çocuk psikologları, her çocuğun ihtiyaçlarına özel bireysel terapi planları ile aileleri desteklemektedir.

Pedagog ile Psikolog Arasındaki Fark

Ailelerin sıkça karıştırdığı kavramlardan biri de psikolog ve pedagog ayrımıdır. Pedagoglar eğitim bilimleri alanında uzmanlaşmış kişilerken, çocuk psikologları psikoloji eğitimi alarak çocukların duygusal ve zihinsel süreçlerine odaklanır. Gaziantep’te hem pedagog hem de çocuk psikolojisi alanında uzman desteği almak mümkündür.

Neden Gaziantep’te Oyun Terapisi Almalıyım?

• Oyun terapisi çocukların duygularını yansıtmasına ve kendilerini daha rahat ifade etmelerine yardımcı olur.
• Gelişimsel gecikmelerin ve psikolojik belirtilerin erken dönemde fark edilmesini sağlar.
• Ebeveyn-çocuk ilişkisinin güçlenmesine katkıda bulunur.
• Çocukların özgüven kazanmasına, sosyal ilişkilerinde daha uyumlu bireyler olmasına destek olur.

Gaziantep Psikolog Tavsiyesi: Doğru Uzmanı Seçin

Gaziantep’te çocuk psikolojisi alanında çalışan deneyimli bir psikolog ya da oyun terapisti seçmek, çocuğunuzun sağlıklı gelişimi için önemli bir adımdır. Ailelerin dikkat etmesi gereken noktalar arasında uzmanlık alanı, deneyimi ve yaklaşım tarzı yer almaktadır.

Sık Arananlar:

• Gaziantep çocuk psikoloğu önerisi
• Gaziantep oyun terapisi merkezleri
• Gaziantep pedagog desteği
• Gaziantep’te çocuklara yönelik psikolojik danışmanlık
• Gaziantep çocuk psikolojisi uzmanı

Eğer Gaziantep’te çocuklarınızın duygusal gelişimini destekleyecek bir psikolog ya da oyun terapisti arıyorsanız, sizleri güvenli ve bilimsel temellere dayalı destek sunan merkezimize bekliyoruz.

Psikososyal destek; bireyin ruhsal, duygusal, sosyal ve davranışsal ihtiyaçlarını gözeterek, onu güçlendirmeyi, iyilik hâlini artırmayı hedefleyen çok yönlü bir yaklaşımdır. Bu programlar; danışmanlık, bireysel terapi, grup çalışmaları, sanat, oyun, öykü ve hareket temelli yöntemler aracılığıyla yapılandırılır.

Amaç; kişilerin yaşadıkları olaylara uyum sağlamalarına yardımcı olmak, duygusal yüklerini hafifletmek ve yeniden güvenli bir bağ kurmalarını sağlamaktır.

Hangi Durumlarda Psikososyal Destek Programı uygulanır?

Psikososyal destek programları bireylerin yaşadıkları çeşitli zorluklar karşısında devreye girer. Bunlar arasında şunlar yer alır:

Programlar bireylerin gelişimsel düzeyine uygun, ifade edici ve katılımcı yöntemlerle yürütülür. Sık kullanılan bazı teknikler şunlardır:

• Sanat ve drama çalışmaları
• Oyun ve hareket temelli etkinlikler
• Öykü anlatımı ve yaratıcı yazma
• Psikoeğitim oturumları
• Grup dayanışması ve sosyal beceri atölyeleri
• Bireysel danışmanlık ve terapi görüşmeleri

Psikososyal destek programlarının sonunda şu kazanımlar beklenebilir:

• Kendini daha rahat ifade edebilen bireyler
• Artan güven, dayanıklılık ve sosyal uyum
• Azalan duygusal yoğunluk ve davranışsal zorluklar
• Güçlenen aile ve grup içi ilişkiler
• Gelişen baş etme becerileri ve sorun çözme yetileri

Psikososyal destek, insanın duygusal ve sosyal yönünü besleyen bir iyileşme yolculuğudur. Bazen sadece dinlenmek, anlaşılmak ve güvenli bir ortamda olmak bile büyük bir fark yaratabilir. Unutmayalım; her ruh, zamanında verilen bir destekle yeniden güçlenir, yeşerir ve umutla yol alır.

Oyun terapisi, çocukların oyun yoluyla kendilerini ifade etmelerini, yaşadıkları duygusal ve davranışsal sorunları dışavurabilmelerini sağlayan bir terapi türüdür. Bu terapi yaklaşımı, çocukların doğal iletişim dili olan oyunu kullanarak onların duygusal, sosyal ve bilişsel gelişimlerini desteklemeyi amaçlar.

Oyun terapisti, çocuğun oyun sırasında ortaya koyduğu temaları, sembolleri, tekrarları ve etkileşimleri gözlemleyerek; çocuğun yaşadığı içsel çatışmaları, kaygıları, korkuları ya da travmaları anlamaya çalışır.

Hangi Durumlarda Oyun Terapisi Tercih Edilir?

Oyun terapisi, çok çeşitli psikolojik ve duygusal zorlukların çözümünde etkili bir yöntemdir.

Aşağıdaki durumlarda sıkça başvurulur:

Terapötik oyuncaklar, çocuğun iç dünyasını ifade etmesine yardımcı olacak şekilde özenle seçilir. Sıklıkla kullanılan materyaller şunlardır:

• Kuklalar
• Figürler (aile, hayvan, asker, polis, doktor vb.)
• Kum tepsisi ve minyatür objeler
• Resim malzemeleri (pastel boya, sulu boya, kağıt)
• Legolar, bloklar
• Arabalar, bebekler, mutfak setleri
• Duyguları simgeleyen kartlar ve maskeler

Her çocuk kendine özgüdür ve terapi süreci bireysel farklılıklara göre şekillenir. Ancak genel olarak terapi süreci sonunda şu kazanımlar beklenebilir:

• Duygularını daha sağlıklı ifade eden çocuk
• Davranışlarında gözle görülür düzelmeler
• Artan özgüven ve sosyal uyum
• Aile içi ilişkilerde iyileşme
• Travmatik yaşantılarla baş etme becerisi

Oyun terapisi, çocukların dünyasına onların diliyle ulaşmayı mümkün kılan derin, anlamlı ve iyileştirici bir süreçtir. Özellikle çocukların konuşmakta zorlandığı ya da sözcüklere dökemediği duyguların oyunla yüzeye çıkması, hem çocuğun hem de ailesinin yaşadığı sıkıntılara bir çözüm kapısı aralar.

Çocuğunuzun duygusal ya da davranışsal bir zorluk yaşadığını düşünüyorsanız, bir oyun terapistinden destek almak çocuğunuzun sağlıklı gelişimi için atacağınız en değerli adımlardan biri olabilir.